Ganesh Sonawane
भारतात हरिद्वार, प्रयागराज, उज्जैन आणि नाशिक-त्र्यंबकेश्वर या चार तीर्थक्षेत्रांमध्ये कुंभमेळा भरतो.
उत्तराखंडमधील हरिद्वार येथे पवित्र गंगा नदीच्या काठावर कुंभमेळ्याचे आयोजन केले जाते.
उत्तर प्रदेशातील प्रयागराज येथे गंगा, यमुना आणि परंपरेनुसार अदृश्य मानल्या जाणाऱ्या सरस्वती नदीच्या संगमावर कुंभ भरतो.
मध्य प्रदेशातील उज्जैन येथे पवित्र क्षिप्रा नदीच्या काठावर कुंभमेळा आयोजित केला जातो.
महाराष्ट्रातील नाशिक आणि त्र्यंबकेश्वर येथे गोदावरी नदीच्या तीरावर सिंहस्थ कुंभमेळा भरतो.
या चारही तीर्थक्षेत्रांमध्ये साधारण बारा वर्षांच्या अंतराने कुंभमेळा आयोजित केला जातो. त्यामुळे प्रत्येक ठिकाणाला कुंभपर्वासाठी स्वतंत्र कालावधी असतो.
चारही ठिकाणचे कुंभमेळे एकाच वर्षी भरत नाहीत. त्यांच्या आयोजनाचा क्रम वेगवेगळा असतो. त्यामुळे साधारण दर तीन वर्षांनी एखाद्या ठिकाणी कुंभपर्व येते.
गुरू, सूर्य आणि चंद्र यांच्या विशिष्ट खगोलीय स्थितीनुसार कुंभमेळ्याचे स्थान आणि कालावधी ठरतो. त्यामुळे कुंभमेळ्याच्या आयोजनात ग्रहस्थितीला विशेष महत्त्व आहे.