Ganesh Sonawane
"कुंभ" या संस्कृत शब्दाचा अर्थ घडा, कलश किंवा मडके असा आहे.
घरातल्या पूजेत, गृहप्रवेशात, लग्नकार्यात आपण जो पाण्याने भरलेला कलश मांडतो, त्यालाही कुंभ म्हणतात.
भारतीय परंपरेत कलश हे समृद्धीचे, पूर्णत्वाचे आणि जीवनाचे प्रतीक आहे. त्यात पाणी असते, पाने असतात, वर नारळ असतो; म्हणजे विश्वाचा एक छोटा नमुनाच त्यात मानलेला आहे.
"मेळा" म्हणजे मेळावा, भेट, एकत्र जमणे. प्रत्यक्षात त्यामागे अमृताने भरलेल्या कलशाची कथा आहे.
आपल्याला इथे "सिंहस्थ" हाही शब्द वारंवार आढळेल. त्याचाही अर्थ समजून घेऊ.
नाशिक-त्र्यंबकेश्वर आणि उज्जैन येथे हा मेळा गुरू (बृहस्पती) ग्रह सिंह राशीत असताना भरतो, म्हणून त्याला सिंहस्थ असे नाव पडले आहे.
महाराष्ट्रात अनेक लोक "कुंभमेळा" आणि "सिंहस्थ" हे शब्द एकाच अर्थाने वापरतात.
तांत्रिकदृष्ट्या पाहिले तर कुंभ हे सर्वव्यापी नाव आहे आणि सिंहस्थ हे नाशिक-त्र्यंबकेश्वरच्या कुंभाला दिले जाणारे स्थानिक, ज्योतिषाधारित नाव आहे.